Ekstrüzyon toleransları: EN 755-9 ve EN 12020-2

Ekstrüzyonda tolerans neden gereklidir?

Hiçbir üretim yöntemi tam ölçü vermez. Ekstrüzyonda kalıp esner ve aşınır, billet sıcaklığı değişir, profil soğurken büzülür ve gerdirme sırasında ölçüsü değişir. Tolerans, tasarımcı ile üretici arasındaki ortak dildir: ölçünün hangi sınırlar arasında kabul edileceğini söyler. Bu rehber, tolerans değerlerini ezberletmez; hangi standardın neyi kapsadığını ve toleransın nasıl belirleneceğini anlatır. Sipariş için bağlayıcı olan, teklifte yazılı olarak kabul edilen değerlerdir.

Hangi standartlar geçerlidir?

• EN 755-9, ekstrüde çubuk, boru ve profil standartları serisinin profillere ayrılan dokuzuncu kısmıdır. Profillerin boyut ve biçim toleranslarını, yani cidar kalınlığı, diğer ölçüler, açı, köşe ve kenar yarıçapı, düzlemsellik, doğrusallık, burulma ve boy toleransını tanımlar. Kapsamın tamamını (örneğin izin verilen en büyük çevrel daireyi) standart seçmeden önce kontrol edin.
• EN 12020-2, EN AW-6060 ve EN AW-6063 alaşımlı hassas profiller içindir. Teknik teslim şartları EN 12020-1’de, boyut ve biçim toleransları EN 12020-2’dedir. Aynı ölçü için EN 755-9’dan daha dar sınırlar verir; kapsam koşullarını sağlamayan profiller için kullanılamaz.

Standardın güncel sürümüne başvurmak gerekir; aşağıdaki açıklamalar yapıyı anlatır, tablo değerlerini değil.

Standartlar neleri kapsar?

Tolerans türü	Ne anlatır?
Cidar kalınlığı	Cidarın nominal kalınlıktan ne kadar sapabileceği
Diğer ölçüler	Genişlik, yükseklik, kanal aralığı gibi ölçüler
Açı	Yüzeyler arası açının nominalden sapması
Köşe ve kenar yarıçapı	Tanımlı yarıçapların izin verilen sapması
Düzlemsellik	Düz bir yüzeyin ne kadar bombe veya çukur olabileceği
Doğrusallık	Profilin boyu boyunca eğrilmesi
Burulma	Profilin uzunluğu boyunca kendi ekseninde dönmesi
Boy	Profil boyundaki sapma

Tolerans değerleri neye bağlıdır?

Standartlar tek bir değer vermez. Uygulanacak tolerans ilgili tabloya bağlıdır; tablo ölçü büyüklüğünü, cidar türünü, açık uç geometrisini, çevrel daireyi veya alaşım grubunu esas alabilir. Ölçünün türü de önemlidir: bir boşluğu çevreleyen ölçü ile açık kesitteki bir ölçü aynı sınırı taşımayabilir. Bu nedenle toleransı tek bir çizim notuyla değil, ölçü ölçü değerlendirmek gerekir.

Biçim toleransları uygulamada ne anlama gelir?

Boyut toleransı bir ölçünün sınırlarını verir; biçim toleransı ise profilin genel geometrisini kontrol eder. Uzun bir profilde doğrusallık, yani boy boyunca eğrilik, montajda hizalamayı etkiler. Burulma, profilin bir ucunun ötekine göre dönmesidir ve özellikle geniş, açık kesitlerde görülür. Düzlemsellik, geniş bir yüzeyin bombe ya da çukur olmasını sınırlar. Bu değerler profil boyuna ve kesite göre değişir; gerdirme işlemi bu sapmaları azaltır ama sıfırlamaz. Montajı hassas olan uzun parçalarda biçim toleransını da çizime yazmak gerekir.

Tolerans nasıl ölçülür?

Ölçüm, profil oda sıcaklığına inmiş halde yapılır; sıcak profilin ölçüsü büzülme nedeniyle farklıdır. Ölçüm için kalibre edilmiş kumpas, mikrometre, şablon veya ölçüm cihazı kullanılır. Hangi ölçünün, kaç numunede ve hangi yöntemle kontrol edileceğini baştan konuşmak, teslimatta anlaşmazlığı önler.

Tolerans belirlerken hangi yol izlenmeli?

1. Önce işlevi sorun. Hangi ölçü bir parçayla geçiyor, hangisi yalnızca şekil veriyor? Sadece geçme, sızdırmazlık ve hizalama ölçülerine sıkı tolerans yazın.
2. Standart toleransla başlayın. Çizim notunda “EN 755-9” veya, uygunsa “EN 12020-2” yazmak çoğu ölçü için yeterlidir.
3. Farklı toleransı ayrıca yazın. Standardın verdiğinden dar bir değer gerekiyorsa o ölçü için sayısal toleransı ayrıca belirtin.
4. Referans yüzeyini tanımlayın. Ölçü hangi yüzeyden alınıyor? Özellikle burulma ve doğrusallıkta bu önem taşır.
5. Talaşlı işlenmiş parçaların toleransını kopyalamayın. Ekstrüde bir yüzeyle talaşlı bir yüzey aynı hassasiyette değildir.

Boya toleransı nasıl etkiler?

Boya, ölçüye kalınlık ekler; bu kalınlık yüzey başına birkaç on mikrometre mertebesindedir ve kanal içlerinde değişir. Bu nedenle geçme yüzeylerinde, boyadan önceki ve sonraki ölçüyü ayrı ayrı düşünmek gerekir. Boya sürecinin ayrıntıları için toz boya rehberine bakın.

Tolerans ve tasarım nasıl ilişkilidir?

Cidar kalınlığı dengeli, yarıçapları yeterli ve çevrel dairesi küçük bir kesit, toleransları tutturmayı kolaylaştırır. Ters yöndeki durumda, ağır ve dengesiz bir kesitte sıkı tolerans pahalı veya pratikte imkansız olabilir. Kesit kuralları için profil tasarımı rehberine bakın. Isıl işlem ve temper için T4, T5, T6 ve T66 rehberini okuyabilirsiniz.

Tolerans maliyeti nasıl etkiler?

Daha dar tolerans, daha çok kalıp düzeltmesi, daha yavaş çıkış hızı, daha sık ölçüm ve daha fazla ret demektir. Her ölçüye sıkı tolerans yazmak, parça fiyatını artırır ama çoğu zaman işlevi iyileştirmez. En ekonomik yaklaşım, standart toleransı varsayılan almak ve yalnızca işlevin gerektirdiği ölçülerde sıkılaştırmaktır.

Çizimde tolerans nasıl yazılır?

Çizimde tek bir genel not yeterlidir: kullanılacak standart, alaşım ve temper, boya durumu ve işlevin gerektirdiği ölçüler için ayrıca yazılan sayısal toleranslar. Örneğin “genel toleranslar EN 755-9 uyarınca; ayrıca belirtilen ölçülerde çizimdeki toleranslar geçerli” gibi bir not, hem tasarımcının hem üreticinin aynı şeyi anlamasını sağlar. Boyalı parçada, ölçülerin boyadan önce mi sonra mı geçerli olduğunu da aynı nota ekleyin. Not ne kadar açıksa teklif ve ilk numune o kadar hızlı ilerler.

Hangi toleransın geçerli olacağı, çizime ve talebe göre belirlenir ve teklifte yazılı olarak netleşir. Çiziminizi ve işlevsel olarak önemli ölçülerinizi teklif sayfasından iletebilirsiniz.